Tiền đạo Cédric Bakambu của Real Betis, người mang hai dòng máu Pháp – CHDC Congo, đã sử dụng bóng đá như một cách để lên tiếng phản đối cuộc chiến đang tàn phá quê hương mình.

(Lược dịch từ bài “Cédric Bakambu, futbolista: ‘Todo el mundo mira para otro lado cuando hay miles de muertos en el Congo'” trên tờ El Pais, tháng 3/2025)

Một tay che miệng, tay còn lại đặt lên thái dương. Đó là màn ăn mừng bàn thắng quen thuộc của Bakambu, như một thông điệp phản đối cuộc xung đột đang tàn phá CHDC Congo. Sau khi lực lượng nổi dậy chiếm giữ hai thành phố Goma và Bukavu ở miền Đông đất nước vào cuối tháng 1/2025, làn sóng bạo lực trong cuộc xung đột kéo dài gần ba thập kỷ lại bùng phát dữ dội hơn bao giờ hết.

“Động tác đặt tay lên thái dương tượng trưng cho cái chết. Tôi làm vậy để nói rằng chúng tôi đang bị giết hại bởi cuộc chiến này. Còn bàn tay che miệng mang ý nghĩa rằng không một ai lên tiếng về những gì đang xảy ra”, tiền đạo của Real Betis chia sẻ trong cuộc phỏng vấn qua video với tờ báo El Pais vào tháng 3/2025.

“Tôi là người CHDC Congo”

Bakambu luôn xem mình là một người CHDC Congo. Anh sinh ra và lớn lên tại Pháp sau khi cha mẹ phải rời quê hương để chạy trốn chế độ độc tài của Joseph Mobutu (1965-1997). Trong ngôi nhà của anh, văn hóa, truyền thống và ẩm thực CHDC Congo chưa bao giờ vắng bóng. Thế nhưng, điều đó cũng không thể giúp anh đứng ngoài những đau thương mà cuộc xung đột ở quê hương gây ra. Dù chỉ chứng kiến từ xa, những mất mát ấy đã in hằn trong tâm trí Bakambu – một người con CHDC Congo tha hương.

Kể từ ngày 27/1/2025, khi lực lượng nổi dậy M23 với sự hậu thuẫn của Rwanda kiểm soát thành phố Goma, Bakambu càng thường xuyên sử dụng màn ăn mừng mang tính biểu tượng ấy. Mỗi lần ghi bàn, anh lại lặp lại cử chỉ như một lời nhắc nhở về thảm kịch đang diễn ra.

“Tôi rất tự hào khi có thể đại diện cho đồng bào của mình bằng hành động ấy. Giờ đây, ai cũng biết và đều làm theo”, Bakambu chia sẻ.

Tiền đạo 35 tuổi không phải người đầu tiên làm động tác như vậy, nhưng anh đã góp phần lan truyền. Tại AFCON 2023, khi quốc ca CHDC Congo vang lên trước trận bán kết gặp Bờ Biển Ngà, toàn bộ 11 cầu thủ đá chính trên sân đã đồng loạt thực hiện cử chỉ ấy để phản đối chiến tranh.

Cuộc xung đột ở đất nước Trung Phi này không đơn thuần là một cuộc chiến nội bộ, mà còn gắn chặt với những lợi ích của các cường quốc và giới kinh tế quốc tế. Dù nguyên nhân của cuộc chiến rất phức tạp và kéo dài hàng chục năm, một trong những động cơ lớn nhất vẫn là cuộc tranh giành quyền kiểm soát nguồn tài nguyên khoáng sản khổng lồ dưới lòng đất CHDC Congo, đặc biệt là coltan và cobalt – hai nguyên liệu không thể thiếu để sản xuất các thiết bị điện tử như điện thoại thông minh hay máy tính.

Theo dự thảo nghị quyết của Nghị viện châu Âu về tình hình leo thang bạo lực tại CHDC Congo, quốc gia này sở hữu khoảng 60% trữ lượng cobalt của thế giới và từ 60-80% trữ lượng coltan toàn cầu. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác như của chuyên gia Michael Nest trong cuốn Coltan, cho rằng tỷ lệ coltan ở đây hiện chỉ còn khoảng 9% sau khi nhiều mỏ mới được phát hiện ở các khu vực khác trên thế giới.

Điều đáng nói là Rwanda lại trở thành một trong những nước xuất khẩu lớn nhất những loại “khoáng sản máu” này. Trong năm 2023, giá trị khoáng sản Rwanda xuất khẩu thậm chí còn vượt cả CHDC Congo, theo tài liệu của Nghị viện châu Âu. Mỗi tháng, có ít nhất 150 tấn coltan được đưa trái phép từ CHDC Congo sang Rwanda để xuất khẩu.

“Ai cũng biết chuyện gì đang xảy ra, nhưng tất cả đều ngoảnh mặt làm ngơ khi hàng nghìn người chết ở CHDC Congo. Họ chỉ cần vẫn có điện thoại để sử dụng là đủ. Họ không quan tâm những khoáng sản đó đến từ đâu hay người dân nơi đây đã phải trải qua những gì. Điều khiến tôi phẫn nộ nhất chính là sự đạo đức giả, ai cũng chọn cách quay lưng và không ai dám lên tiếng”, Bakambu bức xúc.

Ngay cả lệnh ngừng bắn do M23 tuyên bố ngày 4/2/2025 cũng chỉ kéo dài chưa đầy một tuần. Những lời kêu gọi chấm dứt xung đột từ cộng đồng quốc tế cũng không thể ngăn chặn cuộc khủng hoảng nhân đạo ngày càng trầm trọng. Bakambu tỏ ra thất vọng và cho rằng tất cả mới chỉ dừng ở những lời nói suông.

“Tổng thống Pháp có thể xuất hiện và tuyên bố rằng tình hình này không thể tiếp diễn. Nhưng nếu sau đó, chẳng có bất kỳ biện pháp trừng phạt nào được đưa ra, thì những lời nói ấy cũng vô nghĩa”, anh chỉ trích.

“Tôi không phải là một chính trị gia, tôi chỉ là một cầu thủ bóng đá. Điều duy nhất tôi có thể làm là khiến cả thế giới nhìn thấy những gì đang diễn ra. Nhưng có quá nhiều bằng chứng cho thấy đằng sau cuộc chiến này là những lợi ích rất rõ ràng”, tiền đạo của Real Betis kết luận.

“Hãy giúp Goma đứng dậy”

Bakambu luôn cảm thấy bản thân “mang một món nợ với số phận”. Anh hiểu rằng cuộc đời mình đã rẽ sang một hướng khác nhờ quyết định rời CHDC Congo của cha mẹ và những cơ hội mà nước Pháp mang lại. Chính vì vậy, cách đây 6 năm, tiền đạo của Real Betis đã thành lập Quỹ Cédric Bakambu với mong muốn đóng góp cho quê hương bằng những hành động thiết thực.

Thông qua quỹ này, anh hỗ trợ phân phát lương thực, cải tạo trường học và xây dựng các khu nhà tạm dành cho những người phải rời bỏ nhà cửa vì chiến sự tại khu vực quanh thành phố Goma. Theo Liên Hợp Quốc, trước khi giao tranh bùng phát trở lại vào tháng 1/2025, đã có khoảng 700.000 người phải đi sơ tán và tìm nơi trú ẩn ở khu vực lân cận Goma – thủ phủ của tỉnh Bắc Kivu.

Không chỉ gắn bó với CHDC Congo bằng nguồn cội, Bakambu còn có nhiều người thân đang sinh sống tại thủ đô Kinshasa – cũng là nơi đặt trụ sở quỹ từ thiện của anh. Hằng ngày, họ vẫn giữ liên lạc với tiền đạo Real Betis và trực tiếp hỗ trợ anh điều phối các hoạt động cứu trợ tại địa phương.

“Một trong những chiến dịch đầu tiên của quỹ là ‘Hãy giúp Goma đứng dậy’. Mục tiêu của chiến dịch là quyên góp để hỗ trợ khoảng 200 gia đình và hơn 10.000 trẻ em. Tôi nhận được rất nhiều video, hình ảnh và tin nhắn cầu cứu. Người dân lúc này không còn nghĩ đến những toan tính chính trị hay tương lai xa xôi. Điều họ quan tâm là tối nay sẽ ngủ ở đâu, con cái có đủ bữa sáng hay bữa tối không, người thân bị bệnh có được chữa trị hay không… Đó đều là những nhu cầu rất thiết thực và cấp bách”, Bakambu kể.

Sau đợt bùng phát bạo lực mới và việc lực lượng M23 kiểm soát sân bay Goma – cửa ngõ quan trọng nhất để tiếp nhận viện trợ nhân đạo – quỹ của Bakambu buộc phải tìm những tuyến vận chuyển thay thế. Việc đưa hàng cứu trợ vào CHDC Congo trở nên vô cùng khó khăn và chỉ có thể thực hiện với số lượng rất hạn chế. Sân bay Kigali (Rwanda) là tuyến đường khả thi nhất, trước khi các chuyến hàng tiếp tục được vận chuyển bằng đường bộ vào CHDC Congo.

Dù một số người tị nạn trong các trại đã buộc phải tiếp tục di dời vì chiến sự, khu trại do Quỹ Bakambu hỗ trợ vẫn đang cưu mang nhiều gia đình. Ông Pascal Safari – đại diện của quỹ tại Goma – chia sẻ qua WhatsApp:

“Rất nhiều người vẫn ở lại đây vì nhà cửa của họ đã bị phá hủy, họ không còn nơi nào để trở về, trong khi tình hình an ninh vẫn vô cùng bất ổn. Kể từ khi Goma rơi vào tay lực lượng M23, thành phố gần như chìm trong hỗn loạn bởi các vụ cướp bóc diễn ra trên diện rộng. Việc khẩn cấp nhất lúc này là tăng cường hỗ trợ cho các trại tị nạn. Nếu không, chúng ta sẽ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân đạo chưa từng có”.

Các cuộc giao tranh kéo dài cùng tình trạng mất an ninh triền miên đã khiến khoảng 6,5 triệu người trên khắp CHDC Congo phải rời bỏ nhà cửa tính đến tháng 3/2025. Trong số đó, có tới 2,6 triệu trẻ em, theo số liệu của UNICEF.

Cơ quan thuộc Liên Hợp Quốc cũng cảnh báo rằng trẻ em đang là những nạn nhân chịu hậu quả nặng nề nhất của chiến tranh. Trong 3 tháng đầu năm 2025, hơn 2.500 trường học và cơ sở giáo dục tại hai tỉnh Bắc Kivu và Nam Kivu đã phải đóng cửa, khiến gần 800.000 trẻ em không còn được đến trường.

Giáo dục là một trong những ưu tiên hàng đầu của Quỹ Bakambu. Tiền đạo của Real Betis tin rằng chỉ khi được học hành đầy đủ, thế hệ trẻ CHDC Congo mới có cơ hội thay đổi tương lai của đất nước.

“Chính các em sẽ là những người xây dựng xã hội và đưa ra những quyết định trong tương lai. Nếu không hiểu những gì đang diễn ra, không có cơ hội được học tập và rèn luyện tư duy độc lập, thì sẽ rất khó để thay đổi mọi thứ”, Bakambu trăn trở.

Một trong những dự án dài hạn mà Bakambu đang theo đuổi là xây dựng Cité de l’Espoir (Thành phố Hy vọng) – một khu định cư dành cho những người phải rời bỏ nhà cửa vì chiến tranh và các nạn nhân của xung đột. Đó sẽ là một cộng đồng nơi trẻ em được đến trường, được lớn lên trong môi trường an toàn và có cơ hội hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn.

Dẫu chứng kiến quá nhiều mất mát, Bakambu vẫn giữ niềm tin vào ngày mai tươi sáng:

“Tôi luôn lạc quan. Tôi hy vọng mọi thứ rồi sẽ dần cân bằng trở lại, để có thể ngăn chặn thêm những cái chết, những bất công và sự tàn nhẫn mà người dân Congo đã phải chịu đựng quá lâu”.